باغ سراها و منازل قدیمی خیابان فیض آباد چشم انتظار توجه ما و مسئولان

سلام

چندی پیش با یکی از کاشمری های مقیم تهران آشنا شدم. از آخرین حضور این پیرمرد وارسته در زادگاهش قریب سه دهه می گذشت. علاقه مند بود که با گذر و نظری در بافت قدیمی شهر، به گذشته سفری نوستالوژیک داشته باشد. می خواست کودکی و نوجوانی اش را مرور کند. گَشت مان را از خیابان فیض آباد(17 شهریور) شروع کردیم. پیرمرد نکات جالبی را در باره گذشته این خیابان بیان می کرد. بعدها برایم نقشه ای از محل استقرار اعیان و اشراف و بزرگان ساکن در دو سوی این خیابان در اوایل دوران پهلوی اول ترسیم کرد.

حسب نظر ایشان درب چند خانه را زدیم. صاحبان منازل با روی گشاده پذیرای ما بودند. بعد از معارفه یکی از طرفین به بیان خاطرات می پرداخت. برخی از قدیم ساکن همین منازل بودند. عده ای فرزندان صاحبان اصلی بودند و جمعی خریداران این منازل بودند. پیرمرد با بیان شیرین و حافظه مثال زدنی اش امروز را به دیروز پیوند می داد. در این دیدارها به درب ده منزل رفتیم. از بعضی از آنها بازدید کردیم. برخی را از بیرون نگاه کردیم و یادی از اموات و درگذشتگان نمودیم.

بخش های از خیابان فیض آباد تو گویی موزه ای بزرگ است. انگار در دالانی تاریخی قرار گرفته ای و داری از گذشته تا امروز را بازدید می کنی، در این بازدید پیرمرد راهنمایی ات می کند و در هم نوایی با ساکنان این منازل بُرش های ناب از دیروز کاشمر را برای بیان می کنند. کارکرد حیاط در منازل قدیمی کاشمر بسیار حیاتی و مهم است. هنوز در بافت قدیمی شهر شاهد تداوم حیات این منازل حیاط دار هستیم. برخی از اینان باغ سرا بودند. در خیابان یادشده به خصوص در انتهای آن هنوز باغ سراهایی در حال نفس کشیدن قابل روئیت است.

منازل حیاط دار در بخش های از خیابان مدرس، قائم و تا نزدیک های فلکه باغمزار در خیابان امام مشهود هستند. در بافت میانه و جدید کاشمر منازل حیاط دار حضوری مرئی ندارند. در بعض جاها پدیده ویلاسازی باعث به وجود آمدن مسکن های حیاط دار شده است که شباهتی با منازل قدیمی حیاط دار ندارد. معماری امروزکاشمر اعتناء چندانی به فضای باز به معنای اعم و حیاط به معنای اخص ندارد. نوعی تقلید از سایر معماری ها در این حوزه در سطح شهر مشهود است. این پدیده در روستاها هم در حال خودنمایی است. در گذشته شاهد توجه معماران کاشمر بسان معماران اصیل ایرانی به معماری پایدار بودیم.

در معماريپايدارشاهد توجه به؛ ملاحظاتزيستمحيطيوسازگاريبااقليم، بهرهبرداريموثرازمنابع طبيعيهستیم. نوع معماری قدیمی کاشمر بومي شده ومعناداروهويتمنداست. این معماريبوميدغدغهصرفهجوييدرمصرف انرژي را داشت.فضايبازحياطمركزيبا محوريتخود،ابعادمعين،جهتگيريومكان يابي هدفمند،عنصريتعيينكنندهدرحفظانرژيبنا بود. بافتمتراكم محله موجباتهمسازي بااقليمرافراهممی آوردوصرفهجوييدر مصرفانرژيبهواسطهتقليلسطوحدرمعرض تابشميسرمی شد.

حفظانرژيازطريقدرهم فشردهبودنواحدهايمسكونيفراهم می شد.به گونه ايكهبعضاًبرخيازواحدهايمسكوني بسان بعض عمارات مربوط به خاندان علی آقای هاحتي ازچهارجانببهواحدهايديگرمتصلبودند. دراينخانه هااستفادهازمنابعوانرژي هاي طبيعينظيربادوخورشيديكيازاصولمعماری است. ساكناندرفصلگرمدربرابرگرماحفظشدهودر فصلسردبيشترينبهرهراازانرژيلایزالخورشيد ببرند. حياطباحركاتخورشيد هماهنگاست.

در این بنا ها؛صفهجنوبيمنزلگاهسايهوصفه شماليشاه نشينوجايگاهخورشيداست. در این سراها جبههروبهآفتاب،بخشزمستاننشين،جبههپشت بهآفتاب،بخشتابستانوجبههغربيبراي ساعاتيازروزهايسردزمستاندرنظرگرفتهشده است. حوضآبدروسطحياطانرژيخورشيدرادرخودذخيره مي كندوازگرمايتابستانمي كاهداينحوض،به همراهباغچه ها،درختانوآسمانبيكران،طبيعتي محدوداماشادابرافراهممي كند که به باور نگارنده نمی توان نظیر آن را در باغ ویلاهای جدیدالاحداث کاشمر یافت.

سازماندهيمركزيحولفضايباز،نقشبه سزاييدر كاهشتأثيربادوشلاقطوفان هايمزاحمو اتلافحرارتيناشيازآنهاايفامی کند. برخلافمعماريمعاصر،اينساختمان هابيشتراز ساکنانشعمرمي كنند، این بناها درطولعمرخوديك سرمايه گذاريبهحسابمي آيند. حياط هايمشجرداخليباحوضوسطوح گياهكاريشدهكم آب خواه،يكيازمؤثرترينعوامل ايجادرطوبتدرمنطقه خشکی نظیر کاشمر است. لابد دقت نموده اید که اتاق های كهبهاينحياط هابازمي شونددربرابرباد وطوفانشنحفاظتمي شوند.

معماری خیابان فیض آباد باید مورد توجه دفتر نمایندگی میراث فرهنگی شهرمان قرار گیرد. تعدادی از این منازل به حال خود رها شده اند. تعدادی از اینان در گذر زمان دچار فرسایش شده اند. می توان وارثان این منازل را تشویق به ایجاد موزه خصوصی نمود. می توان در برخی از آنها اقدام به ایجاد سفره خانه سنتی نمود. تجربه سفره خانه یخدان را با کمیت و کیفیت بهتری می توان در تعدادی از منازل این مسیر تکرار کرد. مستندنگاری معماری منازل این خیابان یک ضرورت است.

در بخشی از خیابان مذکور پیرمرد مورد اشاره از محله علی آقای ها گفت. عزیزانی که اصالتی یزدی داشتند و به کاشمر مهاجرت نموده بودند و در این مسیر مسکن گزیدند. خود پیرمرد هم تبار یزدی دارد و با خاندان علی آقای ها نسبتی داشت. در این منازل قدیمی که ریشه در اواخر قاجار و اوایل دوران پهلوی اول داشتند چند نکته برایم جذاب و جالب بود. عنصر حیاط مرکزی در تمام این خانه ها جایگاه خاصی داشت. گویا در روزگار رضاخان در موسم کشف حجاب خانواده های متدین ساکن در این منازل از این حیاط ها بهره خاص برده بودند.

این بخش از خیابان دارای حداقل هشت منزل حیاط دار بزرگ بود. یک بلوک کامل را شامل می شدند. از یک سوی پای در خیابان داشتند و از دیگر سوی سر در کوچه ها داشتند. در موسم کشف حجاب زنان مومنه اهل این منازل دغدغه ندیدن پاسبان ها و تلاش برای دوری از اذیت و آزار آنان داشتند، اینان دوست داشتن در جلسات روضه خوانی یکدیگر هم شرکت کنند. آن روزگار این جلسات هم قدغن بود. مردان مومن این منازل در دیوارهای مشترک حیاط های یکدیگر درهای کوچکی را تعبیه کرده بودند.

زنان مومنه این هشت عمارت به راحتی گردهم جمع می شدند. سایر زنان محله هم حسب مورد از کوچه های هزارپیچ خودشان را به این خانه ها می رساندند. امید روزی شاهد توجه به منازل این مسیر باشیم. هنوز معمرینی هستند که می توانند تاریخ شفاهی محلات این خیابان را و تاریخچه هر عمارت را بیان کنند. گاهی وقت ها زود دیر می شود. نسل های آتی شاید بیشتر از ما به حفظ میراث فرهنگی علاقه داشته باشند باید برای آنها بهترین ها را به یادگار گذاشت.