اشارتی به جای خالی چند مولفه یک شهر اسلامی در کاشمر

سلام

آیا کاشمر یک شهر اسلامی است؟ یقین طرح این سئوال برای خوانندگان گرامی عجیب است. یقین کاشمر شهری اسلامی است. این یک مطلب واضح و مبرهن است. وجود سه بقعه و امامزاده در کنار مزار شهید مدرس یکی از دلایل اسلامی بودن دیارمان است. یادمام نرود یکی از پانزده شهر وقفی کشور است. دومین شهر زیارتی استان به طور قطع یک شهر اسلامی است. دلایل ریز و درشت فراوانی برای بیان این واقعیت و حقیقت می توان بر شمرد. باور داریم کاشمر یک شهر اسلامی است. یک شهر اسلامی چه مولفه های را باید دارا باشد؟ آیا کاشمر واجد این مولفه ها هست؟ کاش کمیسیون پژوهشی یا کمیسیون فرهنگی شورای اسلامی شهر کاشمر و یا مشاوران شهردار به بررسی این مولفه ها می پرداختند.

کاش روزی روزگاری شورای شهر با کمک مراکز آموزش عالی به این مهم توجه ویژه ای بکند. یادمان نرود در حال حاضر رشته معماری و عمران از مقطع کاردانی تا کارشناسی ارشد در شهرمان دایر است و برابر شنیده ها یکی از دانشگاه ها در صدد تهیه مقدمات ایجاد مقطع دکترای این رشته ها هستند. این یادداشت تلاشی برای جلب نظر شورای شهر و مسئولان دخیل در مدیریت شهری به مولفه های یک شهر اسلامی است. عمدهترین مولفههای قرآنی شهر اسلامی که میتوان از آن صحبت کرد امنیت و آرامش شهر است. شهر اسلامی شهری است که امنیت لازم برای اداره ساکنینش را تأمین میکند. فراوانی رزق و روزی و اراضی زراعی در یک شهر اسلامی بسیار مورد تاکید است، متأسفانه به بهانه نداشتن زمین، فضای زراعت و باغات از شهر در حال حذف شدن هستند.

در آیه 58 سوره اعراف شهری که در آن زراعت و روییدنی هست، بلد طیب نام دارد. نکته دیگر شهر اسلامی آمِن بودن شهر است. یک وقت از امنیت صحبت میکنیم و یک وقت هم از ایمان حرف میزنیم. شهر اسلامی شهری است که ساختار و بستر اجتماعی آن ایمان آور باشد. نمادها و ساختار شهر اسلامی باید کاملاً بیانگر مؤلفههای اسلامی باشد. در منابع مختلف بیش از یکصد مؤلفه درباره مؤلفههای اسلامی مسکن و خانه ذکر شده است. تعبیر مسکن تعبیری اسلامی است و تعبیر خانه بار معنایی خاص معماری دارد که در تحولات و تطورات تاریخی دورههای مختلف اسلامی صورت گرفته است. نخستین مؤلفه مسکن اسلامی و اسلامی بودن مسکن این است که محل سکونت باید محل آرامش باشد و ما را به آرامش نسبی در زندگی برساند.

اگر این مؤلفه در نظر گرفته شود بسیاری از مؤلفههای دیگر نظیر؛ عناصری که در آرامش اختلال ایجاد میکند شبیه در معرض دید بودن، اشراف بصری، عدم رعایت حریمهای حقوقی، بصری، شنوایی و... در دل این شاه مولفه قرار میگیرد. شهر اسلامی شهر محله محور است، یعنی محلهها از عناصر تعریف شدهای تشکیل شدهاند. در تقسیمبندی محلهها مساجد را داریم که تا چهل خانه همسایه مسجد حساب میشود و همسایه مسجد اگر نماز واجب خودش را داخل آن مسجد اقامه نکند، در قیامت از آن همسایه شاکی خواهد شد که حق مرا ادا نکرده است. باید دقت نمود که چهل خانه از چهار جهت مسجد به عنوان همسایگی به حساب میآید. در واقع یک حریم معنوی را اسلام برای یک محله تعریف کرده است.

نکته دیگر درباره محلهها اتصال کامل آنها به یکدیگر است. در این وضعیت امنیتی وجود نخواهد داشت. محلههای قدیمی بنبست بودند. وقتی بن بست باشد همسایهها به طور کامل یکدیگر را میشناسند و اشراف اجتماعی صورت گرفته که ارتباطات کامل را صورت دهی میکند. در فضاهای بنبست فضاهایی برای بازی بچهها شکل میگیرد و محل تربیت مناسبی برای بچهها و ارتباط اسلامی وجود دارد. در شهر اسلامی مظاهر تدین و مظاهر اسلامی باید مشاهده شود. مَنْظَر شهر باید اسلامی باشد. بنا به نظر کارشناسان در منابع فقهی و هم آیات و هم در روایات با مؤلفههایی نظیر؛ بحث رنگبندی، حجم، ارتفاع و تداخل و ارتباط بناهای شهر که گویای منظر یک شهر اسلامی است مواجه هستیم.

پیامبر(ص) میفرماید: "خوشبختی انسان در سه چیز نهفته است که یکی از آنها سرسبزی است" سرسبزی یعنی وقتی انسان چشمش را باز میکند ببیند اطرافش سرسبز است نه اینکه با فضاهای مصنوعی و بیجان روبرو شود. در معماری و طراحی شهری مبحثی تحت عنوان خط آسمان وجود دارد. یعنی زمانی که شخص به آسمان و زمین مینگرد، بین بلندترین ارتفاع بناها و آسمان بتواند خطی را ترسیم کند که نامش خط آسمان است. در منظر شهر اسلامی خط آسمان خط تعالی بخش باشد. در معماری اسلامی حجیمترین نماها که به چشم میآید باید به نمادهای اسلامی مانند: گنبد و گلدسته مساجد، امامزادهها، بقاع متبرکه و... اختصاص داشته باشد. باید دقت نمود داشت خط آسمان شهری که حجم عملکردها و تناسب شهری را به خود اختصاص میدهد باید متعالی و تعالی بخش باشد و ابنیه در این حجم از آشفتگی برخوردار نباشند.

یک بخش در تعالی شهری و معماری مناطق مسکونی ارتباطات بنایی است. ارتباطات میان بناهای ساختمانی از الگوی خاصی پیروی میکنند. این الگوی ارتباطی در گذر زمان است. در گذشته حریم ابنیه رعایت میشد و هر خانهای نسبت به خانه دیگر حریمهای مخصوصی داشت. همین نکته نسبت به راهها نیز وجود داشته و حتی برای عابر پیاده از راه نیز حریم طراحی میشد. اما در حال حاضر مسجد دیوار به دیوار منازل است. در معماری اسلامی مسجد از حریم خود برخوردار بوده و هیچگونه ساختمان و بنایی در این مکان نباید ساخته شود. کاشمر به لحاظ منظر و نما از هیچ الگویی پیروی نکرده و همه چیز بر اساس بی نظمی طراحی شده است. روزگاری در بافت قدیم و میانه اش نوعی یکدستی را شاهد بودیم. حال در همین بافت ها هم شاهد نوسازی و بلندمرتبه سازی و تراکم های بالا هستیم.

از آنجا که کاشمر به عنوان شهری مذهبی و محل مراجعه تعداد زیادی از زائرین است، باید متناسب با فرهنگ خود، در عرصه شهری و شهرسازی از الگوی مولفههای شهر اسلامی تبعیت کند. علامه حلی (ره) در کتاب «منتهیالمصلحة فی مذهب الامامیه» پانزده صفحه درباره چگونگی ارتفاع منازل و ابنیه شهری سخن گفته است. علامه حلی (ره) این کتاب را به سلطان محمد خدابنده پادشاه ایلخانی نوشته است تا سلطان محمد شهرهای تحت حکومتش را بر اساس فقه شیعه بنا کند. این کتاب کتاب فقه شهرسازی است. مساجد و ابنیه اسلامی در پس منظر شهری هیچگونه نمود و نمادی ندارد.